İrtikap Nedir?
Kamu görevlisinin, görevinin sağladığı nüfuzu veya güveni kötüye kullanarak bir kişiyi kendisine ya da başkasına yarar sağlamaya zorlaması, hileyle ikna etmesi veya kişinin hatasından yararlanması hukukta irtikap olarak adlandırılır. İrtikap ne demek, irtikap nedir diye bakıldığında dayanak 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 250. maddesidir. Ceza, suçun şekline göre bir yıldan on yıla kadar hapistir. İcbar ve ikna şekillerindeki davalara ağır ceza mahkemesi bakar (TCK m. 250, 5235 s.K. m. 12).
İrtikap ne demek?
Kelime iki ayrı alanda kullanılır, biri günlük dil, diğeri ceza hukuku. Türk Dil Kurumu sözlüğü kelimeyi “irtikâp” yazımıyla verir ve üç anlam sayar. Bunlar kötü iş yapma, kötülük etme (eskimiş), yiyicilik ve yalan söyleme, hile yapmadır (TDK, Güncel Türkçe Sözlük).
Hukukta ise kelime belirli bir suçun adıdır. Bu suçun faili yalnız kamu görevlisidir. Menfaati veren kişi suç ortağı değil, suçun mağdurudur (TCK m. 250). Sözlükteki “yiyicilik” karşılığı, hukuktaki anlama en yakın olanıdır.
Kısacası irtikap ne demek sorusunun hukuki karşılığı, kamu görevinin karşıdaki kişiden haksız yarar elde etmek için bir baskı ya da aldatma aracına dönüştürülmesidir. Kanun bu davranışı kamu idaresine duyulan güveni zedeleyen suçlar arasında sayar.
İrtikab ne demek?
Aynı kelimedir, yalnız Arapçadaki aslına göre yazılmıştır. Kelimenin aslı “irtikāb” olduğu için aramalarda irtikab ne demek yazımı da sık görülür. Türkçede doğru yazım ise “irtikâp” olarak kabul edilir (TDK). Kanun metinlerinde şapkalı ve şapkasız iki yazım da görülür (3628 s.K. m. 17, TCK m. 250).
İrtikap etmek ne demek?
Kötü bir iş yapmak, kötülük işlemek demektir (TDK). “Günahları irtikap etmek” gibi eski ve edebî kullanımlarda fiil bu anlamı taşır. Hukuk dilinde irtikap etmek ne demek diye bakıldığında ise karşılık “suçu işlemek” olur. Burada kastedilen, TCK 250’deki fiilin bir kamu görevlisi tarafından gerçekleştirilmesidir.
İrtikap hangi dilden gelir?
Arapçadan gelir (TDK). İrtikap hangi dilden gelir diye bakanların karşılaştığı ikinci kelime “mürtekip”tir. Bu sözcük fiili işleyen kişiyi anlatır ve sözlükte “rüşvet alan kimse” anlamındaki “yiyici” maddesinde karşılık olarak yer alır (TDK).
İrtikap suçu nedir?
Kamu görevlisinin, görevinin kendisine verdiği gücü veya güveni kullanarak bir kişiden haksız yarar elde etmesidir. İrtikap suçu nedir ya da irtikap suçu ne demek diye soranlar için temel ayrım menfaati veren kişidedir. O kişi suçun faili değil, mağdurudur.
Suç, TCK’nın İkinci Kitap, Dördüncü Kısım, Birinci Bölümünde, “Kamu İdaresinin Güvenilirliğine ve İşleyişine Karşı Suçlar” arasında yer alır (Yargıtay CGK, E. 2014/77, K. 2014/510, 25.11.2014). Korunan değer, vatandaşın kamu idaresine duyduğu güvendir.
Kanun suçu üç şekilde düzenler (TCK m. 250/1-3).
- İcbar: Görevin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak kişiyi yarar sağlamaya zorlamak. Cezası beş yıldan on yıla kadar hapistir (m. 250/1).
- İkna: Görevin sağladığı güveni kötüye kullanarak hileli davranışlarla kişiyi ikna etmek. Cezası üç yıldan beş yıla kadar hapistir (m. 250/2).
- Hatadan yararlanma: İkinci fıkradaki suçun kişinin hatasından yararlanarak işlenmesi. Cezası bir yıldan üç yıla kadar hapistir (m. 250/3).
İrtikap suçunun şartları (unsurları)
Suçun oluşması için kanundaki dört unsurun birlikte bulunması gerekir. İrtikap suçunun şartları doğrudan madde metninden çıkar (TCK m. 250).
- Fail: Yalnız kamu görevlisi bu suçu işleyebilir (TCK m. 6/1-c).
- Görevle bağlantı: İcbarda görevin sağladığı nüfuz, iknada görevin sağladığı güven kötüye kullanılır (m. 250/1-2).
- Hareket: Kişiyi zorlamak, hileli davranışlarla ikna etmek ya da kişinin hatasından yararlanmak (m. 250/1-3).
- Yarar: Failin kendisine veya başkasına yarar sağlanması ya da bu yolda vaatte bulunulması (m. 250/1-2).
İrtikap suçunda menfaatin mutlaka para olması gerekir mi?
Hayır. Kanun “para” yerine “yarar” kelimesini kullanır, bu nedenle irtikap suçunda menfaat paranın dışında başka bir çıkar da olabilir (TCK m. 250/1-2). Yararın fiilen el değiştirmesi de şart değildir. Kişinin yarar sağlamaya ya da “bu yolda vaatte bulunulmasına” zorlanması veya ikna edilmesi de maddede sayılır.
İrtikap suçunda kamu görevlisi kimleri kapsar?
Kamusal faaliyete herhangi bir yolla katılan herkesi kapsar. Kanuna göre kamu görevlisi, “kamusal faaliyetin yürütülmesine atama veya seçilme yoluyla ya da herhangi bir surette sürekli, süreli veya geçici olarak katılan kişi”dir (TCK m. 6/1-c). Yani irtikap suçunda kamu görevlisi kimleri kapsar sorusunda belirleyici olan kadro türü değil, kamusal faaliyete katılmaktır. Bu nedenle atanmış memurların yanında seçilmiş görevliler ve kamu hastanesinde çalışan hekimler de bu suçun faili olabilir.
Nüfuzu kötüye kullanma suçu ve irtikap
TCK’da bu adla ayrı başlıklı bir suç yoktur. Nüfuzu kötüye kullanma suçu diye aranan ifade, icbar yoluyla işlenen irtikap suçunun unsurudur ve kanunda “görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanmak” olarak geçer (TCK m. 250/1). Kanun aynı ifadeyi başka suçlarda cezayı artıran bir hâl olarak da kullanır.
Bununla karıştırılan ayrı suç nüfuz ticaretidir. Kamu görevlisi üzerinde nüfuzu olduğunu söyleyerek, haksız bir işin gördürülmesi için menfaat temin eden kişiye iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası verilir (TCK m. 255/1). Nüfuz ticaretinde fail kamu görevlisi olmak zorunda değildir. Kişi kamu görevlisiyse ceza yarı oranında artırılır.
İrtikap suçu ne zaman tamamlanır?
Kural olarak yararın elde edilmesiyle tamamlanır, ancak kanun daha erken bir anı da yeterli sayar. Madde, kişiyi “yarar sağlanmasına veya bu yolda vaatte bulunulmasına” zorlamayı ya da ikna etmeyi cezalandırır (TCK m. 250/1-2). Bu yüzden irtikap suçu, para el değiştirmeden, kişi yalnız vaatte bulunmaya zorlandığında da oluşabilir.
İrtikap suçunda teşebbüs mümkün müdür?
Evet, irtikap suçunda teşebbüs mümkündür. Fail elverişli hareketlerle suçu icraya başlar ama elinde olmayan nedenlerle tamamlayamazsa teşebbüs hükümleri uygulanır ve ceza dörtte birden dörtte üçe kadar indirilir (TCK m. 35). Bu suç iddiasıyla açılan bir davada Yargıtay, eylemi rüşvet almaya teşebbüs olarak nitelendirmiş ve teşebbüs aşamasında kalan eylemi tamamlanmış sayan hükmü bozmuştur (Yargıtay 5. CD, E. 2012/12914, K. 2013/776, 29.01.2013). Karar, teşebbüs ile tamamlanmış suç ayrımının uygulamada ne kadar önemli olduğunu gösterir.
İrtikap suçu nasıl ispat edilir?
Hukuka uygun biçimde elde edilmiş her türlü delille ispat edilir, irtikap suçu için ayrı bir delil kuralı yoktur (5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 217/2). Mağdur ve tanık beyanları, banka ve ödeme kayıtları, yazışmalar ve ihbar tutanağı uygulamada en sık başvurulan delillerdir. Hâkim delilleri vicdani kanaatiyle serbestçe takdir eder. Ancak kararını yalnız duruşmada tartışılmış delillere dayandırabilir (CMK m. 217/1). Kayıtların teknik incelemesi gerektiğinde dosyaya bilirkişi raporu alınabilir.
İrtikap suçunda ses kaydı, mesaj veya tanık delil olabilir mi?
Evet, irtikap suçunda ses kaydı, mesaj ve tanık beyanı delil olabilir. Şart, hukuka uygun elde edilmiş olmalarıdır, çünkü kanuna aykırı elde edilen delil reddolunur (CMK m. 206/2-a). Yargıtay Ceza Genel Kurulu’na göre gizli ses kaydı, kişiye karşı işlenmekte olan bir suçta, delili başka türlü elde etme ve yetkili makama başvurma imkânı bulunmayan ani gelişen durumlarda hukuka uygundur. Kaydı yapan kişinin ilk görüşmeden sonra yetkili makamlara başvurma imkânı olduğu bir olayda gizli kayıt delil sayılmamıştır (Yargıtay CGK, E. 2017/11, K. 2018/639, 13.12.2018). Bu nedenle kayıt almadan önce Cumhuriyet başsavcılığına başvurmak daha güvenli yoldur.
İcbar suretiyle irtikap nedir?
Kamu görevlisinin görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak bir kişiyi kendisine veya başkasına yarar sağlamaya ya da bu yolda vaatte bulunmaya zorlamasıdır (TCK m. 250/1). Yargıtay kararlarında bu şekle “cebri irtikap” da denir (Yargıtay CGK, E. 2014/77, K. 2014/510, 25.11.2014).
Kanun, icbarın ne zaman var sayılacağını ayrıca tarif eder. Kişi, kamu görevlisinin haksız tutum ve davranışları karşısında haklı bir işinin gereği gibi, hiç veya en azından vaktinde görülmeyeceği endişesiyle kendini mecbur hissederek menfaat temin etmişse icbarın varlığı kabul edilir (TCK m. 250/1).
Yargıtay’a göre icbar manevi cebir anlamındadır, yani icbar suretiyle irtikap ne demek sorusunun özünde korku vardır. Suç, mağdurda yaratılan korkunun etkisiyle işlenir. Maddi cebir kullanılırsa eylem bu suç değil, yağma suçu olur (Yargıtay CGK, E. 2014/77, K. 2014/510). Yargıtay manevi cebrin varlığı için aşağıdaki ölçütleri arar (Yargıtay CGK, E. 2019/540, K. 2020/390, 29.09.2020, Yargıtay 5. CD, E. 2023/6781, K. 2026/1250, 05.02.2026).
- Şiddet: Baskı belli bir şiddete ulaşmalıdır.
- Ciddiyet: Baskı ciddi olmalı, basit bir telkin düzeyinde kalmamalıdır.
- Kurtulma imkânı: Mağdurun baskının etkisinden kolayca kurtulma imkânı bulunmamalıdır.
- Elverişlilik: Yapılan hareketler, mağdurun iradesini baskı altında tutmaya uygun olmalıdır.
- Hukuka aykırılığın bilinmesi: Mağdur, istenen menfaatin hukuka aykırı olduğunu bilmelidir.
İcbar ne demek hukuk dilinde?
Zorlama demektir, ama fiziksel güç değil, kişinin iradesini baskı altına alan manevi bir zorlama. Hukukta icbar ne demek diye bakıldığında Yargıtay bu kavramı Türk Dil Kurumu sözlüğündeki “zor, zorlayış, bir işi yaptırmak için zora başvurmak” tanımına dayanarak açıklar (Yargıtay CGK, E. 2014/77, K. 2014/510). Ceza hukukunda icbarın ölçüsü, mağdurun kendini ödemeye mecbur hissetmesidir.
İcbar suretiyle irtikap cezası
Beş yıldan on yıla kadar hapistir (TCK m. 250/1). Menfaatin değeri ve mağdurun ekonomik durumu gözetilerek icbar suretiyle irtikap cezası yarısına kadar indirilebilir (m. 250/4). Bu davalara ağır ceza mahkemesi bakar (5235 s.K. m. 12).
İkna suretiyle irtikap nedir?
Kamu görevlisinin, görevinin sağladığı güveni kötüye kullanarak gerçekleştirdiği hileli davranışlarla bir kişiyi kendisine veya başkasına yarar sağlamaya ya da bu yolda vaatte bulunmaya ikna etmesidir (TCK m. 250/2). Cezası üç yıldan beş yıla kadar hapistir.
İcbardan farkı, mağdurun korku altında değil, aldatılmış olarak hareket etmesidir. Mağdur bir baskı hissetmez. Tersine, yaptığı ödemenin kanunen gerekli olduğuna inanır. Bu yüzden ikna suretiyle irtikapta belirleyici olan, kamu görevlisinin hileli davranışıdır.
İkna suretiyle irtikap hangi durumlarda oluşur?
Kişinin kanunen ödemek zorunda olmadığı bir şeyi ödemek zorunda olduğuna inandırıldığı durumlarda oluşur. Yargıtay’a göre ikna suretiyle irtikapta mağdur, sağladığı yararın yasal olduğunu zanneder. Kamu görevlisi yalan beyanlarla onu kandırır ve mağdurun rızası fesada uğrar. Yargıtay’ın tanımıyla “İkna, ödemeye mecbur olmadığı bir parayı ödemek zorunda olduğunu bireye bildirmektir.” (Yargıtay 5. CD, E. 2014/4463, K. 2016/4540, 03.05.2016). Kanunda yeri olmayan bir ücretin zorunlu bir harç gibi gösterilerek tahsil edilmesi bu kapsamda değerlendirilebilir.
Hatadan yararlanmak suretiyle irtikap nedir?
İkinci fıkrada tanımlanan suçun, kişinin hatasından yararlanarak işlenmesidir. Hatadan yararlanmak suretiyle irtikap TCK 250/3’te düzenlenir ve cezası bir yıldan üç yıla kadar hapistir (TCK m. 250/3).
Bu hüküm ayrı bir suç değil, ikna şeklinin daha hafif cezalandırılan bir biçimidir. Kanun bu fıkrayı açıkça ikinci fıkraya bağlar. Fark, failin kişinin içine düştüğü yanılgıdan yararlanmasıdır.
Bu şekil ağır ceza mahkemesinin görev listesinde sayılmaz. 5235 sayılı Kanun, ağır ceza mahkemesinin bu suçtaki görevini 250. maddenin yalnız birinci ve ikinci fıkralarıyla sınırlar (5235 s.K. m. 12). Hatadan yararlanma şeklinde dava bu nedenle asliye ceza mahkemesinde görülür.
TCK irtikap maddesi (TCK 250)
Suç, Türk Ceza Kanunu’nun 250. maddesinde düzenlenir ve bu madde dört fıkradan oluşur. TCK irtikap maddesinin birinci fıkrası 2 Temmuz 2012 tarihli 6352 sayılı Kanun’la değiştirilmiş, dördüncü fıkra aynı Kanun’la eklenmiştir (TCK m. 250).
| Fıkra | Suçun şekli | Ceza |
|---|---|---|
| TCK 250/1 | İcbar (nüfuzu kötüye kullanarak zorlama) | 5 – 10 yıl hapis |
| TCK 250/2 | İkna (güveni kötüye kullanarak hileyle ikna) | 3 – 5 yıl hapis |
| TCK 250/3 | İkinci fıkradaki suçun kişinin hatasından yararlanarak işlenmesi | 1 – 3 yıl hapis |
| TCK 250/4 | Menfaatin değeri ve mağdurun ekonomik durumu | Ceza yarısına kadar indirilebilir |
Suçun adı 250. madde dışında yalnız 251. maddede geçer. Zimmet veya bu suçun işlenmesine kasten göz yuman denetimle yükümlü kamu görevlisi, suçun müşterek faili sayılır. Denetim görevini ihmal ederek suça imkân sağlayan görevliye üç aydan üç yıla kadar hapis cezası verilir (TCK m. 251).
TCK 250/1 ne diyor?
Bu fıkra icbar şeklini tanımlar ve kamu görevlisinin nüfuzunu kullanarak kişiyi zorlamasını beş yıldan on yıla kadar hapisle cezalandırır. TCK 250/1’in ikinci cümlesi ise icbarın ne zaman var sayılacağını gösterir. Metin aşağıdaki gibidir.
“Görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanmak suretiyle kendisine veya başkasına yarar sağlanmasına veya bu yolda vaatte bulunulmasına bir kimseyi icbar eden kamu görevlisi, beş yıldan on yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Kamu görevlisinin haksız tutum ve davranışları karşısında, kişinin haklı bir işinin gereği gibi, hiç veya en azından vaktinde görülmeyeceği endişesiyle, kendisini mecbur hissederek, kamu görevlisine veya yönlendireceği kişiye menfaat temin etmiş olması halinde, icbarın varlığı kabul edilir.” (TCK m. 250/1)
İrtikap cezası ne kadardır?
Suçun hangi yolla işlendiğine göre bir yıldan on yıla kadar hapistir. İcbarda beş yıldan on yıla, iknada üç yıldan beş yıla, hatadan yararlanmada bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası verilir (TCK m. 250). Menfaatin değeri ve mağdurun ekonomik durumu gözetilerek irtikap cezası yarısına kadar indirilebilir (m. 250/4).
| Şekil | Ceza | Görevli mahkeme | Dava zamanaşımı |
|---|---|---|---|
| İcbar (m. 250/1) | 5 – 10 yıl hapis | Ağır ceza | 15 yıl |
| İkna (m. 250/2) | 3 – 5 yıl hapis | Ağır ceza | 8 yıl |
| Hatadan yararlanma (m. 250/3) | 1 – 3 yıl hapis | Asliye ceza | 8 yıl |
Kaynak: TCK m. 250, 66/1 ve 5235 s.K. m. 12.
Hapis cezasının yanında kanuni sonuçlar da doğar. Kasten işlenen bir suçtan hapis cezası alan kişi, kamu görevi üstlenmekten, seçme ve seçilme ehliyetinden ve bazı tüzel kişiliklerde yöneticilikten yoksun bırakılır (TCK m. 53/1). Suç kamu görevinden doğan yetkinin kötüye kullanılmasıyla işlendiği için, cezanın infazından sonra işlemek üzere hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar bu yetkinin kullanılması da yasaklanır (TCK m. 53/5, Yargıtay 5. CD, E. 2012/12914, K. 2013/776).
İrtikap cezası kaç yıl?
En az bir, en çok on yıl hapistir. İrtikap cezasının alt ve üst sınırı suçun şekline göre belirlenir (TCK m. 250/1-3). Teşebbüs (TCK m. 35) ve 250/4’teki indirim, verilecek cezayı bu sınırların altına indirebilir.
İrtikap ağır ceza mı?
Evet, icbar ve ikna yoluyla işlenen irtikap ağır ceza mahkemesinde yargılanır (5235 s.K. m. 12). Kanun, ağır ceza mahkemesinin görevini bu suç için 250. maddenin birinci ve ikinci fıkralarıyla sınırlar. Hatadan yararlanma şekli bu listede yer almaz.
İrtikap suçu HAGB
Hükmolunan ceza iki yıl veya daha az ise hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) mümkündür (CMK m. 231/5). Bunun için diğer şartların yanında sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmaması ve mahkemenin yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varması gerekir (m. 231/6). İrtikap suçu, HAGB’nin uygulanmadığı suçlar arasında sayılmaz (m. 231/14). Bu nedenle HAGB, 250/3’teki şekilde gündeme gelebilir. İcbar ve iknada ise ancak indirimlerle ceza iki yılın altına inerse uygulanır. CMK 231, 16.07.2026 tarihli 7589 sayılı Kanun’la değiştirilmiştir.
İrtikap suçu etkin pişmanlık
Kanunda bu suça özgü bir etkin pişmanlık hükmü yoktur. TCK, zimmet için 248. maddede, rüşvet için 254. maddede etkin pişmanlık öngörür, 250. madde için ise böyle bir düzenleme bulunmaz (TCK m. 248, 254). Bu yüzden irtikap suçunda etkin pişmanlık indiriminin kanuni bir dayanağı yoktur. Fail suçtan sonra yararı iade etse bile bu durum kendiliğinden cezasızlık sonucu doğurmaz.
İrtikap suçu zamanaşımı
İcbar şeklinde on beş yıl, ikna ve hatadan yararlanma şekillerinde sekiz yıldır. Dava zamanaşımı suçun cezasının üst sınırına göre belirlenir. Üst sınırı on yıl olan icbar şeklinde irtikap suçunda zamanaşımı on beş yıl olarak uygulanır (TCK m. 66/1-d). Üst sınırı en çok beş yıl olan diğer iki şekilde süre sekiz yıldır (TCK m. 66/1-e).
İrtikap ve rüşvet arasındaki fark nedir?
Temel fark, menfaati veren kişinin iradesindedir. Rüşvette kamu görevlisi ile kişi arasında serbest iradeyle yapılan bir anlaşma vardır, TCK 250’deki suçta ise kişi zorlanır, kandırılır ya da hatasından yararlanılır (Yargıtay 5. CD, E. 2023/6781, K. 2026/1250, 05.02.2026). İrtikap ve rüşvet arasındaki fark bu yüzden en çok menfaati veren kişinin durumunda görülür.
Rüşvette menfaati veren kişi de suçun failidir ve dört yıldan on iki yıla kadar hapis cezası alır (TCK m. 252/1). TCK 250’deki suçta ise menfaati veren kişi mağdurdur ve cezalandırılmaz.
Rüşvette suçun tamamlanma anı da daha erkendir. Taraflar rüşvet konusunda anlaşmaya vardığında suç tamamlanmış gibi ceza verilir (TCK m. 252/3). Kamu görevlisinin talebi kişi tarafından kabul edilmezse, görevliye verilecek ceza yarı oranında indirilir (TCK m. 252/4).
Rüşvet irtikap farkı her olayda kolay çizilmez. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, icbar boyutuna varan bir baskı yoksa ve görevli yalnız telkin, öneri veya teşvik niteliğindeki davranışlarla yarar sağlıyorsa rüşvet suçunun gündeme geleceğini belirtmiştir (Yargıtay CGK, E. 2019/540, K. 2020/390, 29.09.2020).
| Ölçüt | İrtikap (TCK 250) | Rüşvet (TCK 252) |
|---|---|---|
| Menfaati veren kişi | Mağdurdur, cezalandırılmaz | Faildir, cezalandırılır (m. 252/1) |
| İrade | Zorlama, hile veya hata | Serbest iradeyle anlaşma |
| Ceza | 1 – 10 yıl hapis (şekline göre) | 4 – 12 yıl hapis |
| Anlaşma | Aranmaz | Anlaşmaya varılması hâlinde suç tamamlanmış gibi ceza verilir (m. 252/3) |
| Etkin pişmanlık | Özel hüküm yok | Var (m. 254) |
| İletişimin tespiti (CMK m. 135) | Katalogda yok | Katalogda var |
Zimmet ve irtikap farkı
Fark, menfaatin kaynağındadır. Zimmette kamu görevlisi, görevi nedeniyle zilyetliği kendisine devredilmiş olan veya koruma ve gözetimiyle yükümlü olduğu malı kendisinin ya da başkasının zimmetine geçirir ve cezası beş yıldan on iki yıla kadar hapistir (TCK m. 247/1). TCK 250’deki suçta ise menfaat görevlinin elinde değildir, onu üçüncü bir kişi zorlama, hile ya da hata sonucu verir. Zimmet ve irtikap farkını kanun da gözetir ve iki suçu denetim görevinin ihmali maddesinde birlikte anar (TCK m. 251).
İrtikap ile görevi kötüye kullanma arasındaki fark
Görevi kötüye kullanma genel bir suçtur ve yalnız fiil başka bir maddede tanımlanmamışsa uygulanır. TCK 257, görevinin gereklerine aykırı hareket ederek kişilerin mağduriyetine, kamunun zararına ya da kişilere haksız menfaat sağlanmasına neden olan kamu görevlisini altı aydan iki yıla kadar hapisle cezalandırır. Ancak bunu “kanunda ayrıca suç olarak tanımlanan haller dışında” yapar (TCK m. 257/1). İrtikap ile görevi kötüye kullanma arasındaki fark da buradan çıkar. Fiil 250. maddenin şartlarını taşıyorsa 257 değil, özel hüküm olan 250 uygulanır.
İrtikap şikâyete bağlı mı?
Hayır, şikâyete bağlı değildir. TCK 250’de şikâyet şartı yer almaz, bu yüzden irtikap şikâyete bağlı suçlar arasında sayılmaz. Cumhuriyet savcılığı suçu öğrendiğinde soruşturma yürütür ve mağdurun şikâyetini geri alması davayı düşürmez. İhbar ve soruşturma usulü ise 3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanunu’nda ayrıca düzenlenmiştir.
İrtikap suçu nasıl ve nereye ihbar edilir?
İhbar doğrudan Cumhuriyet başsavcılığına yapılır, çünkü irtikap suçu 3628 sayılı Kanun kapsamındadır. İhbar üzerine derhâl bir tutanak düzenlenir ve bir örneği ihbarda bulunan kişiye verilir (3628 s.K. m. 18). Kanun muhbiri de korur. Muhbirin kimliği rızası olmadıkça açıklanmaz, yalnız ihbar asılsız çıkarsa hakkında işlem yapılan kişinin istemi üzerine açıklanır. Savcılık ihbarı ve sonrasında verdiği kararı ilgili kamu kurumuna bildirir, kurum da yazılı başvuruyla davaya müdahil olabilir (3628 s.K. m. 18).
İrtikap suçunda mağdur verdiği parayı geri alabilir mi?
Kural olarak evet, irtikap suçunda mağdur verdiği parayı geri alabilir, çünkü kanunun tercihi iadedir. Suçla elde edilen maddi menfaatlerin müsaderesine karar verilebilmesi için, menfaatin suçun mağduruna iade edilememesi gerekir (TCK m. 55/1). Soruşturmada el konulan değerler, mağdura ait olduğu ve delil olarak ihtiyaç kalmadığı anlaşıldığında sahibine iade edilir. İade istenebilir, ret kararına da itiraz edilebilir (CMK m. 131).
İrtikapla karşılaşan kişi ne yapmalı?
Önce delilleri korumalı, sonra Cumhuriyet başsavcılığına başvurmalıdır. Bir kamu görevlisi haklı bir işin karşılığında para ya da başka bir yarar istiyorsa, irtikapla karşılaşan kişi aşağıdaki adımlarla süreci hızlandırabilir.
- Tarihi ve ayrıntıyı not edin: Talebin ne zaman, nerede, kim tarafından ve hangi iş için yapıldığını yazın.
- Belgeleri saklayın: Başvuru evrakı, dekont, banka kaydı ve yazışmalar hukuka uygun delil olarak kullanılabilir (CMK m. 217/2).
- Gizli kayıt almadan önce başvurun: Önceden planlanabilen bir görüşmeyi kendi başınıza kaydetmek yerine savcılığa başvurun. Aksi hâlde kayıt delil sayılmayabilir (Yargıtay CGK, E. 2017/11, K. 2018/639).
- Cumhuriyet başsavcılığına ihbarda bulunun: İhbar tutanağının bir örneğini isteyin. Kimliğinizin gizli tutulmasını talep edebilirsiniz (3628 s.K. m. 18).
- İade talebinde bulunun: Ödeme yaptıysanız, el konulan paranın size iadesini isteyebilirsiniz (TCK m. 55/1, CMK m. 131).
İrtikap suçu hangi mahkemede yargılanır?
İcbar ve ikna şekillerinde ağır ceza mahkemesinde, hatadan yararlanma şeklinde asliye ceza mahkemesinde yargılanır. Ağır cezanın irtikap suçundaki görevi 250. maddenin birinci ve ikinci fıkralarıyla sınırlıdır (5235 s.K. m. 12). Üçüncü fıkra bu listede yer almadığı için genel görevli mahkemeye gider. İlk derece mahkemesi kararlarına karşı bölge adliye mahkemesi nezdinde istinaf yoluna gidilir.
İrtikap soruşturma izni
Gerekmez, memurlar için soruşturma izni aranmaz. 3628 sayılı Kanun, irtikap, rüşvet ve zimmet gibi suçlarda 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun’un uygulanmayacağını belirtir (3628 s.K. m. 17/1). Bu kural müsteşarlar, valiler ve kaymakamlar hakkında uygulanmaz. Görevi veya sıfatı gereği özel soruşturma usulüne tabi olanlara ilişkin hükümler de saklıdır (m. 17). Soruşturmanın ve kovuşturmanın hangi aşamada olduğu UYAP’taki dosya safahatı kayıtlarından izlenebilir.
İrtikap suçu memuriyete engel mi?
Evet, memuriyete engeldir. TCK 53’te belirtilen süreler geçmiş olsa ya da ceza affa uğramış olsa bile, bu suçtan mahkûm olan kişi devlet memurluğuna alınamaz (657 s.K. m. 48/A-5). Görevdeki memur bu şartı kaybederse memurluğu sona erer (657 s.K. m. 98/b).
Yani irtikap suçundan mahkûmiyet memuriyeti etkiler ve bu sonuç ceza miktarına bağlı değildir. Kanun bazı suçlar için bir yıl veya daha fazla hapis cezası şartı arar, bu suç ise süreye bakılmaksızın sayılanlar arasındadır (657 s.K. m. 48/A-5).
İrtikap yüz kızartıcı suç mudur?
Kanunda bu ifade geçmez, ama sonuç aynıdır. “Yüz kızartıcı suç” ifadesi, 657 sayılı Kanun’un memuriyete giriş şartlarını düzenleyen maddesinin güncel metninde yer almaz. Kanun memuriyete engel suçları tek tek sayar ve irtikap bu listededir (657 s.K. m. 48/A-5). Adı ne olursa olsun, hukuki sonuç memuriyete engel olmaktır.
İrtikap katalog suç mu?
Hayır, irtikap katalog suç sayılmaz ve CMK’daki katalog listelerinde yer almaz. Tutuklama nedeninin var sayılabileceği suçlar (CMK m. 100) ve iletişimin tespitine imkân veren suçlar (CMK m. 135) listelerinde zimmet yer alır, ikinci listede rüşvet de bulunur. 250. maddedeki suç ise iki listede de yoktur.
İrtikap suçu örnekleri
En tipik örnek, haklı bir işin yapılmayacağı korkusu yaratılarak para istenmesidir. Aşağıdaki irtikap suçu örnekleri, kanundaki üç şeklin uygulamada nasıl göründüğünü anlatır. Örnekler genel niteliktedir, somut bir olayda suçun oluşup oluşmadığına mahkeme karar verir.
- İcbar örneği: Bir kişi, kamu görevlisinin haksız tutumu karşısında haklı başvurusunun hiç ya da vaktinde sonuçlanmayacağı endişesiyle görevlinin istediği parayı öder (TCK m. 250/1).
- İkna örneği: Kamu görevlisi, kanunda yeri olmayan bir ücreti zorunlu bir harç gibi göstererek tahsil eder, kişi de ödemenin yasal olduğuna inanır (Yargıtay 5. CD, E. 2014/4463, K. 2016/4540).
- Hatadan yararlanma örneği: Kişi bir yanılgı içindedir ve kamu görevlisi bu yanılgıyı kendisine yarar sağlamak için kullanır (TCK m. 250/3).
- Denetim ihmali örneği: Amir, emrindeki görevlinin suçuna kasten göz yumar. Amir de suçun müşterek faili sayılır (TCK m. 251/1).
Doktorun irtikap suçu
Kamu hastanesinde görev yapan doktor, kamusal faaliyete katıldığı için kamu görevlisidir ve irtikap suçunun faili olabilir (TCK m. 6/1-c). Ancak hastadan para istenmesi her durumda icbar sayılmaz. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, kamu hastanesi hekimiyle ilgili bir olayda manevi cebrin ciddi olması, mağdurun baskıdan kolayca kurtulamaması ve istenen menfaatin hukuka aykırı olduğunun mağdurca bilinmesi gerektiğini belirtmiş ve bu koşulların oluşmadığı olayda icbarı kabul etmemiştir (Yargıtay CGK, E. 2019/540, K. 2020/390, 29.09.2020).
İrtikap Yargıtay kararları
Yargıtay kararları, icbar ile ikna arasındaki sınırı ve bu suçu rüşvetten ayıran ölçütleri belirler. Bir suçlamada Yargıtay’ın hangi ölçütleri dikkate aldığı aşağıdaki irtikap Yargıtay kararlarında görülür.
- Yargıtay CGK, E. 2014/77, K. 2014/510, 25.11.2014: İcbar, manevi cebir anlamındadır ve mağdurda yaratılan korkuyla gerçekleşir. Maddi cebir kullanılırsa eylem yağma suçunu oluşturur.
- Yargıtay 5. CD, E. 2023/6781, K. 2026/1250, 05.02.2026: Manevi cebir belli bir şiddete ulaşmalı ve ciddi olmalıdır. Rüşvette ise taraflar arasında serbest iradeyle yapılan bir anlaşma vardır.
- Yargıtay 5. CD, E. 2014/4463, K. 2016/4540, 03.05.2016: İknada mağdur ödemenin yasal olduğuna inanır ve rızası fesada uğrar.
- Yargıtay CGK, E. 2019/540, K. 2020/390, 29.09.2020: İcbar boyutuna varmayan, telkin ve öneri niteliğindeki davranışlarla yarar sağlanması rüşvet suçunu gündeme getirir.
- Yargıtay CGK, E. 2017/11, K. 2018/639, 13.12.2018: Gizli ses kaydı ancak ani gelişen ve makama başvurma imkânı olmayan durumlarda hukuka uygun delil kabul edilir.
Benzer olaylarda verilmiş kararları taramak için emsal karar eşleştirme yöntemlerinden yararlanılabilir. Karar künyeleri Yargıtay Karar Arama sisteminden doğrulanmıştır.
Sık sorulan sorular
İrtikap ne demek, kısaca? Kamu görevlisinin görevini kötüye kullanarak bir kişiyi zorlama, hile veya kişinin hatası yoluyla kendisine ya da başkasına yarar sağlamaya yöneltmesidir (TCK m. 250).
İrtikap suçu nedir örnek? Kamu görevlisinin, haklı bir işin yapılmayacağı endişesi yaratarak kişiden para istemesi tipik bir örnektir. Kişi bu korkuyla ödeme yaparsa icbarın varlığı kabul edilir (TCK m. 250/1).
Menfaat görevlinin kendisine değil, başka birine verilirse suç oluşur mu? Evet. Kanun “kendisine veya başkasına yarar sağlanması” ifadesini kullanır ve menfaatin kamu görevlisinin yönlendirdiği kişiye verilmesi de yeterlidir (TCK m. 250/1-2).
Belediye çalışanı bu suçun faili olabilir mi? Evet. Kamusal faaliyete atama veya seçilme yoluyla ya da herhangi bir surette katılan herkes kamu görevlisi sayılır (TCK m. 6/1-c).
Vali ve kaymakam için soruşturma izni gerekir mi? Evet, bu kişiler hakkında 4483 sayılı Kanun’u dışlayan kural uygulanmaz (3628 s.K. m. 17/2). Yani onlar için 4483 sayılı Kanun’daki izin usulü işler.
İrtikap suçunun yatarı ne kadar? Genel kural, süreli hapis cezasının yarısının infaz kurumunda çekilmesidir. Bu suç, üçte iki oranının uygulandığı suçlar arasında sayılmaz (5275 s.K. m. 107/2). Kesin süre, dosyadaki cezaya ve infaz hükümlerine göre hesaplanır.
İrtikap beraat ile sonuçlanabilir mi? Evet. İcbar veya hileli davranış ispatlanamazsa ya da deliller hukuka uygun elde edilmemişse beraat kararı verilebilir. Yargıtay, manevi cebir koşullarının oluşmadığı olaylarda icbarı kabul etmemiştir (Yargıtay CGK, E. 2019/540, K. 2020/390).
Rüşvette parayı veren kişi de cezalandırılır mı? Evet, rüşvette menfaati veren kişi de faildir (TCK m. 252/1). TCK 250’deki suçta ise parayı veren kişi mağdurdur ve cezalandırılmaz.
İhbarda bulunan kişinin kimliği açıklanır mı? Hayır, rızası olmadıkça açıklanmaz. Kimlik yalnız ihbarın asılsız çıkması hâlinde, hakkında işlem yapılan kişinin istemi üzerine açıklanır (3628 s.K. m. 18).
Görevlinin çalıştığı kurum davaya katılabilir mi? Evet. Savcılık ihbarı, takipsizlik kararını ve iddianameyi ilgili kurum veya kuruluşa bildirir. Kurum yazılı başvuruda bulunursa başvuru tarihinde müdahil sıfatını kazanır (3628 s.K. m. 18).
Göz yuman amir de cezalandırılır mı? Evet. Kasten göz yuman denetimle yükümlü amir suçun müşterek faili sayılır. Denetim görevini ihmal ederek suça imkân sağlayan amire ise üç aydan üç yıla kadar hapis cezası verilir (TCK m. 251).
İrtikap eden kişiye ne denir? Mürtekip denir. Türk Dil Kurumu sözlüğü bu kelimeyi “yiyici” maddesinde “rüşvet alan kimse” karşılığı olarak verir (TDK).
Kaynakça
Mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (m. 6, 35, 53, 55, 66, 247, 248, 250, 251, 252, 254, 255, 257)
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (m. 100, 131, 135, 206, 217, 231)
- 3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanunu (m. 17, 18)
- 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu (m. 48, 98)
- 5235 sayılı Adli Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun (m. 12)
- 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun (m. 107)
Yargı kararları
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2014/77, K. 2014/510, 25.11.2014
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2017/11, K. 2018/639, 13.12.2018
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2019/540, K. 2020/390, 29.09.2020
- Yargıtay 5. Ceza Dairesi, E. 2012/12914, K. 2013/776, 29.01.2013
- Yargıtay 5. Ceza Dairesi, E. 2014/4463, K. 2016/4540, 03.05.2016
- Yargıtay 5. Ceza Dairesi, E. 2023/6781, K. 2026/1250, 05.02.2026
Resmî kaynaklar
Son kontrol tarihi: 10.10.2026.
