Bekletici Sorun Nedir? HMK 165 Nedir?

Bekletici Sorun Nedir? HMK 165 Nedir?

Son güncelleme

HMK 165, “bekletici sorun”u düzenler. Bir davada hüküm verilebilmesi başka bir davanın sonucuna, bir idari makamın tespitine veya bir hukuki ilişkinin varlığına bağlıysa, mahkeme o davanın veya idari kararın sonucuna kadar yargılamayı bekletebilir. Beklenecek dava henüz açılmamışsa mahkeme ilgili tarafa dava açması için süre verir. Bu sürede başvurulmazsa taraf iddiasından vazgeçmiş sayılır ve esas hakkında karar verilir.

HMK 165 madde metni: Bekletici sorun hükmü

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun “Bekletici sorun” başlıklı 165. maddesi şöyledir:

Madde 165- (1) Bir davada hüküm verilebilmesi, başka bir davaya, idari makamın tespitine yahut dava konusuyla ilgili bir hukuki ilişkinin mevcut olup olmadığına kısmen veya tamamen bağlı ise mahkemece o davanın sonuçlanmasına veya idari makamın kararına kadar yargılama bekletilebilir.

(2) Bir davanın incelenmesi ve sonuçlandırılması başka bir davanın veya idari makamın çözümüne bağlı ise mahkeme, ilgili tarafa görevli mahkemeye veya idari makama başvurması için uygun bir süre verir. Bu süre içinde görevli mahkemeye veya idari makama başvurulmadığı takdirde, ilgili taraf bu husustaki iddiasından vazgeçmiş sayılarak esas dava hakkında karar verilir.

Bekletici sorun nedir? Yargıtay tanımı ve kanun gerekçesi

Bir davada karar verilebilmesi için önce çözülmesi gereken bir mesele ortaya çıkabilir. Bu mesele başka bir mahkemede görülen bir davaya, idari makamın vereceği bir karara ya da dava konusuyla ilgili bir hukuki ilişkinin var olup olmadığına bağlıysa, mahkeme o davanın sonuçlanmasına veya idari makamın kararına kadar yargılamayı bekletebilir (HMK m. 165/1). Bu şekilde beklenen meseleye bekletici sorun denir.

Yargıtay da bekletici sorunu, “görülmekte olan bir davayı doğrudan ilgilendiren bir konunun derdest başka bir davada görülmesi halinde, davanın karara bağlanması için o dava sonucunun beklenmesi zorunluluğu veya gereğini” ifade eden bir kurum olarak tanımlar (Yargıtay 10. HD, E. 2014/22666, K. 2014/27622, 22.12.2014).

Kanun gerekçesi bekletici sorunu, davanın incelenebilmesi veya sonuçlandırılabilmesi için görevli yargılama makamınca çözülmesine kadar beklenmesi gereken sorun olarak tanımlar. Gerekçe ayrıca, mülga 1086 sayılı HUMK’ta bu konuda bir hüküm bulunmadığını ve HMK ile ilk kez açık bir düzenleme getirildiğini belirtir.

Bekletici sorun örneği: Alacak davasında sözleşmenin geçersizliği

Bir şirket, sözleşmeden doğan alacağı için dava açar. Karşı taraf ise başka bir mahkemede aynı sözleşmenin geçersizliğinin tespiti için dava açmıştır. Alacak davasında karar verebilmek için sözleşmenin geçerli olup olmadığının bilinmesi gerekir.

Bu durumda alacak davasına bakan mahkemenin, tespit davasının sonucunu bekletici sorun yapması yerinde olur. Aksi hâlde iki mahkeme aynı meseleyi ayrı ayrı inceler, emek ve masraf boşa gider ve çelişkili kararlar ortaya çıkabilir.

Bekletici sorun ile ön sorun arasındaki fark (HMK 163-165)

Ölçüt Ön sorun (HMK m. 163-164) Bekletici sorun (HMK m. 165)
Kim çözer Davaya bakan mahkeme Başka bir mahkeme veya idari makam
Mahkemenin tutumu Sorunu kendisi inceler; kararını taraflara tefhim veya tebliğ eder (HMK m. 164/3) Yargılamayı bekletir, diğer merciin sonucunu bekler
Sonuç Ön sorun hakkında karar verilerek yargılamaya devam edilir Diğer davanın sonuçlanmasına veya idari makamın kararına kadar yargılama bekletilir

Kanunun kullandığı terim “bekletici sorun”dur. Yargıtay kararlarında ise “bekletici mesele” ifadesi de kullanılır (örneğin Yargıtay 22. HD, E. 2013/10540, K. 2014/11648, 06.05.2014).

Ön sorun nasıl ileri sürülür? HMK 163 ve 164

Bekletici sorun, HMK’da ön sorunla aynı bölümde düzenlenmiştir. Yargılama sırasında davaya ilişkin bir ön sorun ortaya çıkarsa ilgili taraf bunu dilekçeyle veya duruşmada sözlü olarak ileri sürebilir (HMK m. 163). Hâkim ön sorunu incelemeye değer bulursa, belirleyeceği süre içinde delilleriyle birlikte cevap vermesi için diğer tarafa tefhim veya tebliğ eder. Taraflar arasında uyuşmazlık varsa gerekirse tarafları davet edip dinledikten sonra kararını verir ve bu kararı taraflara tefhim veya tebliğ eder (HMK m. 164).

HMK 165/1 ve 165/2 farkı: Derdest dava ve dava açmak için süre verilmesi

Kanun gerekçesi, maddenin iki ayrı durumu düzenlediğini açıkça belirtir.

1. Beklenen dava veya idari süreç zaten başlamışsa (m. 165/1). Başka bir mahkemede açılmış ve görülmekte olan bir dava ya da idari makam önünde süren bir işlem vardır. Mahkeme, o davanın sonuçlanmasına veya idari kararın verilmesine kadar yargılamayı bekletebilir.

2. Beklenen dava henüz açılmamışsa (m. 165/2). Davanın sonucu başka bir davaya veya idari makamın çözümüne bağlıdır, ancak o dava açılmamış veya idari makama başvurulmamıştır. Bu durumda mahkeme ilgili tarafa, görevli mahkemeye veya idari makama başvurması için uygun bir süre verir.

  • Taraf süresinde başvurursa asıl dava, açılan davanın sonucuna veya idari kararın verilmesine kadar beklenir.
  • Taraf süresinde başvurmazsa, bu konudaki iddiasından vazgeçmiş sayılır ve mahkeme esas hakkında karar verir.

Kanun, verilecek süre için bir gün sayısı öngörmez; süreyi somut olaya göre mahkeme belirler. Gerekçe, her iki hâlde de mahkemenin zaman zaman duruşma yaparak beklenen davanın veya idari kararın akıbetini araştırmasının, zaman kaybını önlemek bakımından önemli olduğunu vurgular.

Bekletici sorun şartları nelerdir? HMK 165 ve Yargıtay ölçütleri

HMK 165’in metninden bekletici sorun kararı için şu şartlar çıkar:

  1. Hükmün başka bir meseleye bağlı olması: Davada hüküm verilebilmesi başka bir davaya, idari makamın tespitine ya da dava konusuyla ilgili bir hukuki ilişkinin var olup olmadığına kısmen veya tamamen bağlı olmalıdır (m. 165/1).
  2. Meselenin başka bir merci tarafından çözülecek olması: Bağlı olunan mesele başka bir mahkemede görülen davanın veya idari makamın kararının konusu olmalıdır. Dava henüz açılmamış ya da idari makama başvurulmamışsa mahkeme ilgili tarafa başvuru için süre verir (m. 165/2).
  3. Mahkemenin bekletme kararı vermesi: Kanun “bekletilebilir” ifadesini kullanır; bekletme ancak mahkemenin bu yöndeki kararıyla gerçekleşir (m. 165/1).

Yargıtay da bekletici sorun için “bekletici mesele yapılacak davanın başka bir mahkemede görülmekte olması ve iki dava arasında bağlantı bulunması” gerektiğini; ayrıca diğer davada verilecek hükmün “davada verilecek hükmü etkileyecek nitelikte olması” arandığını belirtir (Yargıtay 22. HD, E. 2013/10540, K. 2014/11648, 06.05.2014). Aynı ölçüt yakın tarihli bir kararda da tekrarlanmıştır (Yargıtay 4. HD, E. 2024/13747, K. 2025/200, 08.01.2025).

Doktrine göre bekletici sorun şartları: Görev alanı ve bekletici sorun sebebi

Öğretide bekletici sorun kararı için üç unsur aranır: ön sorunu çözecek başka bir mahkeme veya idari makam, bir bekletici sorun sebebi ve mahkemenin bu konuda karar vermesi (Bildir, 2025).

Başka bir mahkeme veya idari makam: Bekletici sorunun klasik hâli, ön sorunun başka bir merciin görev alanına girmesidir. Ancak öğretide “görev alanı” geniş yorumlanır: Mahkeme, kendi görev alanına giren bir konuda da başka bir mahkemede görülmekte olan davayı bekleyebilir (Umar, 2014; Arslan/Yılmaz/Taşpınar Ayvaz/Hanağası, 2023; aktaran Bildir, 2025).

Bekletici sorun sebebi: Öğretide iki tür sebep ayrılır. Birincisinde, bekleyen mahkemede ön sorun olan mesele, beklenen mahkemede asıl sorunu oluşturur; bu durumda beklenen kararın kesin hükmü bekleyen mahkemeyi bağlayabilir. İkincisinde ise davalar aynı dava sebeplerine dayanır ve aralarında bağlılık-bağlantı ilişkisi vardır; bu ilişki birincisine göre daha zayıftır (Bildir, 2025).

Mahkemenin kararı: Şartlar gerçekleşse bile bekletme kendiliğinden doğmaz; mahkemenin bu yönde karar vermesi gerekir (HMK m. 165/1).

Mahkeme bekletici sorun yapmak zorunda mı? Zorunlu ve ihtiyari bekletme

Kural olarak bekletici sorun kararı vermek mahkemenin takdirindedir; madde metnindeki “bekletilebilir” ifadesi de bunu gösterir. Buna ihtiyari bekletici sorun denir.

Bazı hâllerde ise kanun bekletmeyi zorunlu kılar ve mahkemenin takdir yetkisi kalmaz. Tipik örnek Anayasa’nın 152. maddesidir: Mahkeme, uygulanacak bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünü Anayasa’ya aykırı görürse ya da taraflardan birinin aykırılık iddiasını ciddi bulursa, Anayasa Mahkemesi’nin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır. Bu bekletmenin sınırları da Anayasa’da düzenlenmiştir:

  • Mahkeme aykırılık iddiasını ciddi görmezse, iddia temyiz merciince esas hükümle birlikte karara bağlanır.
  • Anayasa Mahkemesi, işin kendisine gelişinden itibaren beş ay içinde karar verir. Bu sürede karar verilmezse mahkeme davayı yürürlükteki kanun hükümlerine göre sonuçlandırır.
  • Anayasa Mahkemesi’nin kararı, esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse mahkeme bu karara uymak zorundadır.
  • Anayasa Mahkemesi’nin esasa girerek verdiği ret kararının Resmî Gazete’de yayımlanmasından sonra on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmü için aynı iddiayla tekrar başvurulamaz (Anayasa m. 152).

Bazı özel kanunlar da takdire yer bırakmaz. Örneğin görülmekte olan bir iade davası sırasında velayet davası açılmışsa, 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun’a göre “velâyete ilişkin dava bekletilir” (m. 14).

Kanun ihtiyari hâllerde “bekletilebilir” dese de Yargıtay, diğer davanın sonucu eldeki davayı doğrudan etkileyecekse bekletmeden hüküm kurulmasını bozma sebebi saymaktadır. Yargıtay’ın tanımında geçen “zorunluluk” vurgusu da uygulamada takdir yetkisinin daraldığını gösterir (Yargıtay 10. HD, E. 2014/22666, K. 2014/27622, 22.12.2014).

Bekletici sorun kararı takdire mi bağlı? Doktrindeki görüşler

Öğretide ağırlıklı görüş, diğer karar olmadan hüküm verilmesi imkânsızsa bekletici sorun kararı verilmesi gerektiğini kabul eder (Kuru, 2001; Tanrıver, 2024; Pekcanıtez/Atalay/Özekes, 2024; aktaran Bildir, 2025). Aşık ise hâkimin takdir yetkisinin daraltılmaması gerektiğini; mahkemenin şartları, somut olayın özelliklerini ve muhtemel gecikmeyi birlikte değerlendirerek karar vermesi gerektiğini savunur (Aşık, 2012; aktaran Bildir, 2025).

Takdirin hatalı kullanılmasının iki yönlü sonucu vardır. Gerektiği hâlde bekletici sorun kararı verilmemesi, hükmün kanun yolunda kaldırılmasına veya bozulmasına yol açabilir. Şartları bulunmadığı hâlde bekletme kararı verilmesi ise görevi yerine getirmekten kaçınma anlamı taşıyabilir (Kuru, 2001; Arslan/Yılmaz/Taşpınar Ayvaz/Hanağası, 2023; aktaran Bildir, 2025).

Öğretide ayrıca kurumun kötüye kullanılma riskine dikkat çekilir: Taraflardan biri, yalnızca davayı uzatmak için başka bir yargısal başvuruda bulunup bunun bekletici sorun yapılmasını isteyebilir (Pekcanıtez, 1980; Kuru, 2001; aktaran Bildir, 2025).

Bekletme kararının olası faydaları ve sakıncaları şöyle özetlenebilir:

Bekletmenin faydaları Bekletmenin sakıncaları
Aynı mesele için iki mahkemede emek ve masraf harcanmaz (usul ekonomisi) Dava uzar, davacının hukuki koruma talebi ertelenir
Çelişkili kararların önüne geçilir Taraflardan biri sırf davayı uzatmak için başka bir dava açarak kurumu kötüye kullanabilir
Hukuk barışı ve adil karar korunur Beklenen dava yıllarca sürebilir

Bekletici sorun davayı uzatır mı? Makul süre, HMK 30 ve Anayasa 141

Bekletici sorun, davayı hızlandıran değil, kısa vadede yavaşlatan bir kurumdur. Bu nedenle kullanımı, yargılamanın makul sürede tamamlanması yükümlülüğüyle birlikte düşünülmelidir. Anayasa’nın 141. maddesinin son fıkrası, davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılmasını yargının görevi sayar. Usul ekonomisi ilkesini düzenleyen HMK 30 da hâkime, yargılamanın makul süre içinde ve düzenli bir biçimde yürütülmesini ve gereksiz gider yapılmamasını sağlama yükümlülüğü yükler.

Kanun gerekçesi bu dengeyi kurmak için somut bir yöntem önerir: Bekletici sorun kararı veren mahkeme, zaman zaman duruşma yaparak beklenen davanın veya idari kararın akıbetini araştırmalıdır.

Yargıtay kararlarına göre bekletici mesele yapılması gereken davalar

Yargıtay kararlarında bekletici sorunun öne çıktığı tipik durumlar şunlardır:

  • Hizmet tespiti ve işçilik alacağı: Hizmet tespiti davası alacak davasına göre öncelik taşır; bu nedenle tefrik edilip bekletici mesele yapılmalı ve kesinleşmesi beklenmelidir (Yargıtay 22. HD, E. 2014/10057, K. 2015/19877, 08.06.2015; 22. HD, E. 2013/10540, K. 2014/11648, 06.05.2014).
  • Ceza davası ve idari iptal davası: Sahte işyeri bildirimine ilişkin derdest bir ceza davası ile kurum işleminin iptali davası, hizmet tespiti davasında bekletici sorun yapılmadığı için hüküm bozulmuştur (Yargıtay 10. HD, E. 2014/22666, K. 2014/27622, 22.12.2014).
  • Akıbeti belirsiz dava: Mahkeme önce diğer dosyanın akıbetini araştırmalı; dava devam ediyorsa bekletici mesele yapmalıdır (Yargıtay 10. HD, E. 2014/15483, K. 2014/19239, 30.09.2014).
  • Henüz açılmamış idari dava: İdari yargıda açılacak dava, kurum aleyhine görülen davada bekletici mesele yapılmalıdır (Yargıtay 10. HD, E. 2014/12570, K. 2014/27407, 19.12.2014). Bu durum HMK 165/2’deki süre verme hâline paraleldir.
  • Rücu davası: Dayanak iş mahkemesi kararı temyiz aşamasında olduğu sürece, rücu davasında kesinleşme beklenmeden hüküm kurulamaz (Yargıtay 4. HD, E. 2024/13747, K. 2025/200, 08.01.2025).

Hukuk mahkemesi ceza davasını bekletici sorun yapabilir mi? TBK 74

Bekletici sorunun önemli bir uygulama alanı, hukuk mahkemesinin aynı olaya ilişkin ceza davasını beklemesidir. Örneğin bir haksız fiil tazminat davasında, aynı eylem nedeniyle ceza davası da sürüyor olabilir.

Hukuk ve ceza mahkemeleri kural olarak birbirinden bağımsızdır. Ancak 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 74. maddesi bu bağımsızlığı sınırlar. Hükme göre hukuk hâkimi, kusurun ve ayırt etme gücünün varlığı konusunda ceza hukukunun sorumluluk kurallarıyla ve ceza hâkiminin beraat kararıyla bağlı değildir. Ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da hukuk hâkimini bağlamaz.

Buna göre ceza yargılamasının şu yönleri hukuk hâkimini bağlamaz (TBK m. 74):

  • Zarar verenin kusuru ve ayırt etme gücü bakımından ceza hukukunun sorumlulukla ilgili hükümleri
  • Ceza hâkiminin beraat kararı
  • Ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ilişkin kararı
  • Ceza hâkiminin zararın belirlenmesine ilişkin kararı

TBK 74, mahkûmiyet kararının ve ceza mahkemesinin tespit ettiği maddi vakıaların hukuk hâkimini bağlayıp bağlamayacağını düzenlemez.

Bu boşluk öğretide ve uygulamada doldurulmuştur. Öğretide kabul gören görüşe göre, ceza mahkemesi kararının türüne bakılmaksızın maddi vakıa tespitleri hukuk hâkimini bağlar; Yargıtay da fiilin hukuka aykırılığını tespit eden mahkûmiyet kararlarının hukuk hâkimini bağladığını kabul eder (Bildir, 2025).

Bununla birlikte, hukuk mahkemesinin ceza mahkemesi kararını bekletici sorun yapma yönünde kanuni bir zorunluluğu yoktur. Mahkeme, ceza yargılamasının bulunduğu aşamayı ve bekletici sorun kararının fayda ve maliyetini birlikte değerlendirmelidir (Bildir, 2025).

Ceza davasının bekletici sorun yapılması: Yargıtay kararları

Yargıtay, ceza mahkemesinin vereceği kararın hukuk mahkemesini bağlayabileceği durumlarda ceza davası beklenmeden verilen kararları bozmuştur. Örnekler:

  • Yargıtay 6. HD, E. 2022/4402, K. 2023/3717, 07.11.2023: Kooperatif eski yöneticilerinin aynı eylemler nedeniyle ceza davasında yargılandığı bir uyuşmazlıkta ceza davası bekletici sorun yapılmalıdır.
  • Yargıtay 3. HD, E. 2021/8645, K. 2022/1407, 22.02.2022: Kesinleşmiş mahkûmiyet kararı ve tespit edilen maddi vakıalar hukuk hâkimini bağladığından ceza davasının kesinleşmesi beklenmelidir.
  • Yargıtay HGK, E. 2017/862, K. 2017/2024, 20.12.2017: Fiilin hukuka aykırılığını vurgulayan mahkûmiyet kararı hukuk hâkimini bağlayacağından ceza davasının sonucu beklenmelidir.

HAGB kararı hukuk mahkemesini bağlar mı? 7499 sayılı Kanun sonrası durum

Beklenen ceza davasında mahkûmiyet yerine hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararı verilebilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, HAGB kararlarının kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmü olmadığı için hukuk mahkemesini bağlamayacağını kabul etmiş; ancak hukuk mahkemesinin bu kararı dikkate alıp, ayrılacaksa gerekçesini göstermesi gerektiğini de vurgulamıştır (Yargıtay HGK, E. 2011/639, K. 2012/30, 01.02.2012).

7499 sayılı Kanun’la HAGB kararlarına karşı itiraz yolu kaldırılmış, yerine istinaf yolu açılmıştır (CMK m. 231/12).

Öğretide bu değişikliğin sonucuna ilişkin bir görüş de ileri sürülmüştür: 7499 sayılı Kanun’la getirilen düzenleme karşısında HAGB kararındaki vakıa tespitleri açıklanmış bir mahkûmiyet hükmüyle eşdeğer görülmeli ve hukuk mahkemesi kanun yollarının tüketilmesini beklemelidir (Bildir, 2025).

Bekletici sorunda kesinleşme şartı: İlk derece kararı yeterli mi?

Kural olarak hayır. Diğer dosyada yalnızca karar verilmiş olması bekletmeyi sona erdirmez; Yargıtay kararın kesinleşmesinin beklenmesini arar. Dayanak karar temyiz aşamasındayken kesinleşme beklenmeden hüküm kurulması bozma sebebidir (Yargıtay 4. HD, E. 2024/13747, K. 2025/200, 08.01.2025). Hizmet tespiti kararlarında da kesinleşmenin beklenmesi gerektiği belirtilmiştir (Yargıtay 22. HD, E. 2014/10057, K. 2015/19877, 08.06.2015).

Öğretide de aynı sonuca varılır: Beklenen karar şekli anlamda kesinleşmeden yargılamaya devam edilmesi talebi reddedilebilir; kesinleşmemiş bir kararın esas alınması, bekletmeden beklenen faydayı ortadan kaldırabilir (Bildir, 2025).

Bekletici sorunda beklenen karar bağlayıcı mı?

Beklenen kararın bekleyen mahkemeyi hangi ölçüde bağlayacağı öğretide tartışmalıdır (görüşler için bkz. Bildir, 2025):

  1. Kesin hüküm dışında bağlayıcılık yoktur: Beklenen karar, ancak kesin hüküm etkisi doğurduğu ölçüde bağlayıcıdır (Pekcanıtez, 1980).
  2. Beklenen karar kural olarak bağlayıcıdır: Bekletici sorun kararı verilmişse, beklenen dava sonucu bekleyen mahkemeyi kural olarak bağlar (Kuru, 2001; Arslan/Yılmaz/Taşpınar Ayvaz/Hanağası, 2023).
  3. Genel bir kural yoktur: Duruma göre kesin hüküm, inşai etki veya müdahale etkisi doğabilir; bunların hiçbiri doğmuyorsa beklenen karar takdiri delil olarak değerlendirilir (Aşık, 2012).

Bekletici sorun ile davaların birleştirilmesi farkı (HMK 165 ve 166)

İki dava arasında bağlantı varsa iki yol gündeme gelir: davaların birleştirilmesi (HMK m. 166) veya birinin diğerini beklemesi (HMK m. 165).

Birleştirme yalnızca aynı düzey ve sıfattaki hukuk mahkemelerinde açılmış davalar arasında mümkündür. Davalar aynı yargı çevresindeyse, aralarında bağlantı bulunması durumunda davanın her aşamasında, talep üzerine veya kendiliğinden ilk davanın açıldığı mahkemede birleştirilebilir. İlk davanın açıldığı mahkeme, birleştirme kararının kesinleşmesinden itibaren bununla bağlıdır (m. 166/1; 16.07.2026 tarihli 7589 sayılı Kanun’la değişik). Davalar ayrı yargı çevrelerindeyse birleştirme ikinci davanın açıldığı mahkemeden talep edilir; birinci davanın açıldığı mahkeme, talebin kabulüne ilişkin kararın kesinleşmesinden itibaren bununla bağlıdır (m. 166/2). Birleştirme kararı derhâl ilk davanın açıldığı mahkemeye bildirilir (m. 166/3).

Davaların aynı veya birbirine benzer sebeplerden doğması ya da biri hakkında verilecek hükmün diğerini etkileyecek nitelikte olması hâlinde bağlantı var sayılır (m. 166/4). İstinaf incelemesi ayrı dairelerde yapılması gereken davalar da birleştirilebilir; bu durumda istinaf incelemesini, uyuşmazlığı doğuran asıl hukuki ilişkiye ait kararı inceleyen daire yapar (m. 166/5).

Beklenen dava bir ceza mahkemesinde, idari yargıda veya farklı düzey ya da sıfattaki bir mahkemede görülüyorsa ya da beklenen karar bir idari makamdan çıkacaksa birleştirme yoluna gidilemez. Bu durumda HMK 165’in şartları varsa mahkeme diğer davayı bekletici sorun yapabilir.

Ölçüt Davaların birleştirilmesi (HMK 166) Bekletici sorun (HMK 165)
Hangi merciler arasında Aynı düzey ve sıfattaki hukuk mahkemeleri Başka bir dava veya idari makam
Bağlantı Aynı veya benzer sebepler ya da birinin hükmünün diğerini etkilemesi (m. 166/4) Hükmün başka bir davaya, idari makamın tespitine veya bir hukuki ilişkiye bağlı olması (m. 165/1)
Sonuç Davalar tek mahkemede birlikte görülür Dava, diğer davanın sonuçlanmasına veya idari karara kadar bekletilir

Mahkeme, yargılamanın iyi yürütülmesi için birlikte açılmış veya sonradan birleştirilmiş davaların ayrılmasına da her aşamada karar verebilir ve ayrılan davalara bakmaya devam eder (m. 167). 7589 sayılı Kanun’la değişik HMK 168’e göre, aynı yargı çevresindeki mahkemelerde görülen davalar yönünden verilen birleştirme kararına karşı yalnızca istinaf yoluna başvurulabilir. İlk derece mahkemelerinin ayırma kararlarına karşı istinafa, bölge adliye mahkemelerinin birleştirme ve ayırma kararlarına karşı temyize ancak hükümle birlikte gidilebilir; bu husus tek başına kaldırma veya bozma sebebi değildir (m. 168).

Bekletici sorun yapılmaması bozma sebebi mi? İstinaf ve temyiz

Yargıtay, diğer davanın sonucu eldeki davayı doğrudan etkileyecekken bekletici sorun yapılmadan hüküm kurulmasını bozma sebebi saymaktadır (örneğin Yargıtay 10. HD, E. 2014/22666, K. 2014/27622, 22.12.2014; 4. HD, E. 2024/13747, K. 2025/200, 08.01.2025). Bu nedenle bekletme talebi reddedilirse talebin ve ret kararının tutanağa geçmesi sağlanmalı ve bu eksiklik kanun yolunda ileri sürülmelidir.

Bekletici sorun talebi nasıl yapılır? Avukatlar için kontrol listesi

Bekletici sorun talep ederken:

  1. Talebi gerekçelendirin: Dilekçede ya da duruşmada derdest dosyanın mahkemesini ve esas numarasını, iki dava arasındaki bağlantıyı ve diğer davanın sonucunun hükmü hangi yönden etkileyeceğini somut olarak gösterin.
  2. Dosyanın durumunu belgeleyin: UYAP kaydını ya da dosyanın hangi aşamada olduğunu (istinaf, temyiz, kesinleşme) gösteren belgeyi sunun.
  3. Dava açılmamışsa süreye uyun: Mahkeme HMK 165/2 uyarınca süre verdiyse, dava veya başvuru belgesini (tevzi formu, idareye başvuru dilekçesi) bu süre içinde dosyaya sunun.
  4. Talep reddedilirse kayda geçirin: Talebin ve ret kararının tutanağa geçmesini sağlayın; bu eksikliği kanun yolunda bozma sebebi olarak ileri sürün.

Bekletici sorun talebine karşı çıkarken:

  1. Ön sorunun mahkemenin kendi görev alanında olduğunu ve mahkemece çözülebileceğini gösterin.
  2. Bağlantının zayıf olduğunu, beklenen kararın bağlayıcı etki doğurmayacağını açıklayın.
  3. Beklenen davanın açılış zamanına dikkat çekin; davanın yalnızca yargılamayı uzatmak için açıldığına dair somut belirtileri ortaya koyun.
  4. Beklenen davanın tahmini süresini ve bunun makul süre içinde yargılanma hakkına etkisini vurgulayın.

Karar verildikten sonra:

  • Kesinleşmeyi takip edin: İlk derece kararı yetmez; Yargıtay kesinleşmenin beklenmesini aramaktadır.
  • HMK 165/2 süresini kaçırmayın: Verilen süre içinde başvurulmazsa iddiadan vazgeçilmiş sayılır ve esas hakkında karar verilir. Bu, sonradan telafisi güç bir sonuçtur.
  • Karar ile kesinleşme farklıdır: Diğer dosyada yalnızca karar çıkmış olması bekletmeyi sona erdirmez.

Dikkat: Mahkeme bağlantıyı kendiliğinden görmeyebilir. Bekletmeden lehine sonuç bekleyen taraf bunu açıkça talep etmezse, aleyhe hüküm ancak kanun yolunda bozmayla düzeltilebilir; bu da yargılamayı uzatır.

HMK 165 bekletici sorun hakkında sık sorulan sorular

HMK 165 ne düzenler? Bekletici sorunu düzenler. Bir davada hüküm, başka bir davaya, idari makamın tespitine veya bir hukuki ilişkinin varlığına bağlıysa mahkeme yargılamayı bekletebilir.

Bekletici sorun ile bekletici mesele aynı şey mi? Evet. Kanundaki terim “bekletici sorun”dur; Yargıtay kararlarında “bekletici mesele” ifadesi de kullanılır.

Mahkeme bekletici sorun yapmak zorunda mı? Kural olarak hayır; madde “bekletilebilir” der ve karar takdire bağlıdır. Anayasa Mahkemesi’ne somut norm denetimi için başvurulması gibi kanunun öngördüğü hâllerde ise bekletme zorunludur.

Anayasa Mahkemesi’ne gidilirse dava ne kadar bekler? Anayasa Mahkemesi işin kendisine gelişinden itibaren beş ay içinde karar verir. Bu sürede karar verilmezse mahkeme davayı yürürlükteki kanuna göre sonuçlandırır (Anayasa m. 152).

Ceza mahkemesinin beraat kararı hukuk hâkimini bağlar mı? Hayır. Hukuk hâkimi kusur ve ayırt etme gücü hakkında karar verirken ceza hâkiminin beraat kararıyla bağlı değildir; ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da hukuk hâkimini bağlamaz (TBK m. 74).

HMK 165/2’de verilen sürede dava açılmazsa ne olur? İlgili taraf, bu husustaki iddiasından vazgeçmiş sayılır ve mahkeme esas hakkında karar verir.

Hukuk mahkemesi ceza davasını beklemek zorunda mı? HMK 165 bekletmeyi mahkemenin takdirine bırakır (“bekletilebilir”). Ancak Yargıtay, ceza kararının hukuk mahkemesini bağlayabileceği durumlarda ceza davası beklenmeden verilen kararları bozmuştur.

Beklenen davada ilk derece kararı çıkınca yargılama devam eder mi? Hayır. Yargıtay kesinleşmenin beklenmesini arar; kesinleşmeden hüküm kurulması bozma sebebidir (Yargıtay 4. HD, E. 2024/13747, K. 2025/200).

Hizmet tespiti davası alacak davasında bekletici sorun yapılır mı? Evet. Yargıtay’a göre hizmet tespiti davası alacak davasına göre öncelik taşır; tefrik edilip bekletici mesele yapılmalı ve kesinleşmesi beklenmelidir (Yargıtay 22. HD, E. 2014/10057, K. 2015/19877).

Bekletmenin zorunlu olduğu hâller var mı? Evet. Örneğin görülmekte olan bir iade davası sırasında açılan velayet davası bekletilir (5717 sayılı Kanun m. 14).

Beklenen dava kararı bekleyen mahkemeyi bağlar mı? Öğretide tartışmalıdır. Bir görüşe göre yalnızca kesin hüküm etkisi bağlar; diğerine göre beklenen karar kural olarak bağlayıcıdır; üçüncü görüşe göre ise duruma göre kesin hüküm, inşai etki veya müdahale etkisi doğar, aksi hâlde karar takdiri delil niteliğindedir.

Birleştirme kararına karşı kanun yolu var mı? Aynı yargı çevresindeki mahkemelerde görülen davalarda verilen birleştirme kararına karşı yalnızca istinaf yoluna gidilebilir (HMK m. 168/1).

Bekletici sorun mu, birleştirme mi? Davalar aynı düzey ve sıfattaki hukuk mahkemelerinde görülüyor ve aralarında bağlantı varsa birleştirme mümkündür (HMK m. 166). Beklenen karar ceza mahkemesinden, idari yargıdan veya idari makamdan çıkacaksa birleştirme mümkün olmaz; HMK 165’in şartları varsa bekletici sorun yoluna gidilir.

Kaynakça

Mevzuat ve yargı kararları

Makale

Share this post